SİSTEMLİLİK PRİNSİPİNİN NƏZƏRİ MÜDƏALLARI

Rəhim Həsənov
AMEA-nın Fəlsəfə  İnstitunun doktorantı

Elm və din – hər ikisi idrak müstəvisində dünya nizamına münasibətdir. Farabi

Sistem vahidlik və bütövlülük içərisində ehtiva olunan,  müəyyən sayda bir-biri ilə bağlı olan obyekt və resursların birliyidir. Eyni zamanda bu birlik digər birliklərə qarşı da yönəlmiş ola bilər. Bu baxımdan sistemin digər xarakterik xüsusiyyəti obyekt və subyektlərin müəyyən zamana və müəyyən məqsədə doğru mühitin daxilində nisbi şəkildə müstəqil birliyi olmasıdır. Sistem - təşkil edilmiş, vahid olan, daxilində fərdiliyi qorunub saxlanılan və bir-biri ilə sıx bağlı olan obyektlərin məcmusudur.
Sistem eyni bir məqsədi reallaşdırmaq şərtiylə bir araya gətirilən, ümumi xüsusiyyətləri olan elementlərə  verilən addır. Sistem sözü  yunan dilindən “sustema” sözündən törəmişdir, “təşkil edilmiş”, “meydana gəlmə”, “bir araya gəlmə” mənasını kəsb edir. Ümumiyyətlə, sistem bir-biriylə əlaqədə olan elementlərin nizamlı məcmusidir və aşağıdakı üç mühüm xüsusiyyəti özündə ehtiva etməlidir: 
-Sistem elementlərdən meydana gəlmişdir.
-Elementlər arasında əlaqələr vardır.
-Sistem müəyyən bir məqsədə yönəlmişdir.
Müəyyən fərziyyələr çərçivəsində bir sistemin elementində  canlı və cansız, mücərrəd və konkret varlıqlar ehtiva oluna bilər. Sistemi aralarındakı müəyyən əlaqələrlə səciyyələnən və müəyyən bir məqsədi reallaşdırmaq üçün bir araya gətirilən elementlərdən ibarət təşkil olan bir tam şəklində realizə etmək olar. 
Hər hansısa bir sistemin meydana gəlməsi müəyyən əlaqələrin mövcudluğunu tələb edir. Ümumiyyətlə, bütün elementlərinin ortaq bir xarakterə  sahib olması sistemlərin ən əhəmiyyətli xüsusiyyətidir. Çünki hər hansı bir element başqa bir elementlə bir araya gəldiyində əgər heç bir ortaq və ümumi məqsədləri, ümumi xüsusiyyətləri mövcud deyilsə, onda bu sistem deyil. Sistem ola bilməsi üçün ümumi və ortaq bir mahiyyət kəsb etməlidir. Sistemlərin ümumi və ortaq nöqtələri arasında davamlı, nizamlı və şüurlu əlaqələr vardır.
Həm sistemin, həm də elementlərin xarici mühit ilə əlaqəsi vardır.
Əgər müəyyən bir obyekti müxtəlif üsullarla hissə¬lərinə bölmək mümkündürsə bu zaman sistem yaranır. Çoxsaylı elementlərdən ibarət olan sistemlər sabit sistem, funksiyalı sistem və dinamik sistem kimi üç hissəyə bölünür. Tədqiq olunan  hər bir obyektə sistem kimi yanaşmaq da düzgün deyil. Sistem bir-biri ilə əlaqəli olan, bir tamı meydana gətirən cisim və ya varlıqların birləşməsidir. Sistemdə iştirak edən varlıqlar mahiyyət etibarilə mücərrəd və ya konkret ola bilərlər. Sistemlərin mücərrəd bir anlayış olmasına səbəb gerçək cisimlərin və ya varlıqların sistemlərə bölünmələri və ya onlardan sistemlərin təşkil olunmasıdır. 
Elmi idrakın formaları içərisində sistemlilik metodunun da özünəməxsus rolu vardır. Ümumiyyətlə, təbiət, cəmiyyət və təfəkkürün ayrı-ayrı ünsürlərini özündə ehtiva edən və bütövlülülk əmələ gətirən hissələr sisitem adı altında birləşir. Hər hansısa bir problemə sistemlilik nöqteyi-nəzərindən müdaxilə etmək həmin problemin funksiya və metodlarının bütöv halda qarşılıqlı surətdə əlaqələndirilməsi prosesi ilə şərtlənir. 
İdrak prosesi zamanı elmi problemlərə sistemli yanaşma olduqca mühüm bir məsələdir. Təbiət, cəmiyyət və təfəkkürün bütün sahələrində sistemlilik prinsipi geniş tətbiq olunur. Gerçəklikdə baş verən hadisə və proseslərə sistemli yanaşma metodu sayəsində element və hadisələrin müəyyən oxşar və fərqli cəhətləri sərfnəzər edilir. Sistemlilik metodu bəzən bütöv, vəhdət, kombinələşmiş, kompleks yanaşma anlayışlarının sinonimi kimi də istifadə olunur. Ümumiyyətlə, bu ifadələrin hamısında obyektiv proseslərin əsas mahiyyəti ehtiva olunan və çoxcəhətli bir metod olan sistemliliyin metodoloji, tətbiqi, dünyagörüşü kimi xüsusiyyətləri vardır.
Ümumi nöqteyi-nəzərdən yanaşdıqda sistemlilik prinsipi obyektiv gerçəklikdə sistem vəhdətliyi ilə yanaşı, sistemin daxilindəki elementlərin bir-birinə qarşılıqlı surətdə ehtiva olunmasından ibarətdir. Bu sistemin daxilində  qarşılıqlı əlaqədə ehtiva olunan elementlər həm məcmu halında, həm də vəhdət şəkildə  əks olunur. Bu elementlərin və ünsürlərin məcmusundan yaranan sistemdə inteqral xarakterə malik qanunauyğunluqlar vardır. Elə bu baxımdan də bir sıra sistemləri araşdırarkən əsas məsələ elementlərin sistemə çevrilməsinə səbəblərini müəyyənləşdirmək mühüm əhəmiyyət kəsb edir. “Sistemlərin hər şeydən əvvəl məqsədyönlü rəftarının başa düşülməsi üçün həmin sistem tərəfindən həyata keçirilən idarəetmə proseslərini – müəyyən altsistemlərdən digərlərinə məlumat verilməsinin formalarını və sistemin hissələrinin onun digər hissələrinə təsir üsullarını, sistemin yüksək səviyyəsinin ünsürləri tərəfindən, həmin sistemin aşağı səviyyələrinin, əlaqələndirilməsini, idarəetmə tərəfindən yerdə qalan bütün altsistemlərdən bu sonuclarla təsirlərini aşkara çıxarmaq lazımdır.” [1, səh. 375-376]
Nizamlı olaraq bir-birini təsir edən və bir-birinə bağlı vahidlərdən ibarət olan qrupun meydana gətirdiyi, müxtəlif elementlərdən ibarət olan və ümumi bir plana görə qurulan, məqsədə yönəlmiş bütövlüyü ifadə edən sistemin təməl elementləri aşağıdakı qaydada sıralanır:
1) Məqsədlər - ümumiyyətlə, mahiyyət etibarilə hər hansı bir sistem müəyyən bir məqsədə və yaxud da məqsədlərə yönəlmişdir.
2) Elementlər - əgər sistem mövcudursa, bu obyekt kompleks bir bütövlülükdür, eyni zamanda birdən çox elementləri  də mövcuddur.
3) Koordinasiya - məqsədlərə qarşı yönələn elementlərin  məqsədli  birliyi də mövcud olur.
Sistemlilik metodunda tədqiq olunan obyektlərin ayrı-ayrı xüsusiyyətlərinin ixtisaslaşmış formada öyrənilməsi də mümkündür. Çünki sistem müəyyən və eyni sistem sturukturuna malik olan elementlərin bütövlüyüdür.  Heç şübhəsiz ki, eyni sturuktura malik olan bu elementlərin hər birinin müəyyən bir daxili hissəsi də mövcuddur. Bu elementlər sistem daxilində mürəkkəb bir kompleksə  daxili olur.  Mahiyyət etibarilə nisbi xarakterə malik olan element anlayışı eyni zamanda digər münasibətlər zamanı sistemə də çevrilə bilir. Və yaxud da əksinə, hər hansısa bir sistem eyni zamanda hər hansısa bir münasibət zamanı element kimi çıxış edir. “Element anlayışı nisbidir, müəyyən münasibətlə o sistemə də çevrilə bilər. Məsələn, müəyyən münasibətlə sinif cəmiyyət sisteminin elementi kim öyrənilirsə, başqa halda, sinifdaxili ünsürlər sinif sisteminin komponentləri kimi götürülə bilər.” [2, səh. 227]
Mahiyyət və həcm etibarilə sistemlər arasında müəyyən fərqlər vardır. Əsasən sistemin içərisində ehtiva olunan elemetlərin fəaliyyət dairəsinin müxtəlifliyi nöqteyi-nəzərdən sistemlər arasında fərqlər mövcuddur. Bu baxımdan sistemlər mahiyyət və həcminə görə üç müxtəlif qrupa ayrılır:
1. Minimal sistemlər – bu sistemə  daxili olan elementlər minimal bir mahiyyətə malikdir. Elementlərinin minimal olması ucbatından minimal sistemlər müstəqil bir sistem kimi fəaliyyət göstərə bilmir.
2. Aralıq sistemlər –  bu sistemə  daxili olan elementlər müəyyən münasibətlərdə müstəqil fəaliyyət göstərsə də, digər münasibətlərdə müstəqil fəaliyyət göstərə bilmir.
3. Maksimal sistemlər –  bu sistemə  daxili olan elementlər bütün hallarda müstəqil bir sistem kimi fəaliyyət göstərə bilir, bu sistemin elementləri altsistemi yaradır.
Sistem tamın mövcudluq forması olan sturukturla daim sıx əlaqədədir. Sistemi yaradan elementlərin stabil münasibətlərinin məcmusu olan sturuktur müəyyən bir sistemə  daxili olan elementlərin birləşmə üsuludur. “Sturuktur – sistemi təşkil edən elementlərin birləşmə üsulu, elementlərin dayanıqlı, stabil əlaqələrinin məcmusudur. Sistemin sturukturuna elementlərin ümumi təşkili, məkan düzülüşü, müxtəlif inkiçaf nərhələlərinin əlaqəsi və s. daxildir.” [3, səh. 51.]
Sistem anlayışı sturuktur anlayışı ilə bağlı olduğu kimi sturuktur da funksiya anlayışı ilə bilavasitə bağlıdır. Tədqiq edilən obyektin xüsusiyyətlərinin xarici təzahürü kimi formalaşan funksiya predmetin stabilliyini təşkil edən elementlərin bir-biri ilə qarşılıqlı təsirini əks etdirir. Funksiyadan fərqli olaraq sistem digər elementlərlə olan qarşılıqlı əlaqəni əks etdirir. Məsələn, insan orqanizimində qanın dövran etməsi ilə müəyyən bir sistem yaranır, qanının insan bədənindən dövran etməsi isə onun funksiyasıdır.
Demək olar ki, bütün kiçik sistemlər özündən daha böyük olan digər bir sistemin parçasıdır. Obyektin tədqiq edilməsinə sistemli yanaşma isə ümumi, mahiyyət, hadisə və s. kimi kateqoriyalarla da bağlıdır. Bütün sistemlər onları təşkil edən elementlərin xüsusiyyətindən asılı olmayaraq sistem qanunları adlanan qanunlara tabe olur. Ehtiva olunan elementlərin mahiyyət və məzmunu etibarilə sistemlər dörd qrupa ayrılır:
1. Ambiotik, yəni cansız sistemlər;
2. Biotik, yəni canlı sistemlər;
3. Texniki sistemlər;
4. Sosiogen sistemlər.
Təbiət, cəmiyyət və təfəkkürün bütün sahələrində istifadə olunan sistemlilik metodu həm maddi dünyanı və həm də mənəvi dünyanı əhatə edir. Maddi  dünyanı əhatə edən sistemlər də özülüyündə müəyyən qruplara bölünür. Ümumiyyətlə, sistem həm maddi, həm də mənəvi cəhətdən qarşılıqlı əlaqədə olan elementlərin məcmusudur. “Tam öz aralarında qarşılıqlı əlaqələnən hissələrdən təşkil olunan və ehtiva etdiyi hissələrdə olmayan bir sıra əlavə xassələrə malik olan sistemdir:
1. Mexaniki tam;
2. Mütəşəkkil tam;
3. Üzvi tam.
Hissə - tamın tərkibinə  daxili olan və nisbi müstəqilliyə malik olan kompanentdir. Sistem – qarşılıqlı əlaqədə olan elementlər kompleksidir. Struktur – sistemi təşkil edən elementlərin dayanıqlı, stabil əlaqələrinin məcmusudur. Sistem – stabil, funksional, dinamik sistemdir. ” [4, səh. 140].
Müxtəlif elm sahələrində tətbiq edilən sistemlilik metodu vasitəilə ayrı-ayrı bilik formalarının və biliklərin ümumi və xüsusi xarakterləri müəyyənləşdirilir. Alman filosofu İmmanuel Kanta görə elm sadəcə aqreqat (məcmu) deyil, sistemdir. Elmi idrakda mühüm rol oynayan sistemin müxtəlifliyinin çoxalmasına  müvafıq olaraq informasiyalar artır, lakin informasiyanın sistemlərin rəngarəngliyi ilə əlaqəsi təkcə bununla bitmir. Sistem analizi aşağıdakı mərhələlərlə reallaşır:
1. Sistemin planlaşdırılması;
2. Sistemin analizi;
3. Sistemin dizaynı;
4. Sistemin tətbiq olunması;
5. Sistemin inkişaf etdirilməsi.
Modellərdə sistemli təhlil əsas yer tutur. Onlar sistemi bu tədqiqat üçün rahat şəkildə təqdim etməyə kömək edir və layihələndirmə mərhələsində əsas alət kimi çıxış edir. Eyni zamanda layihələndirmə mərhələsində tədqiqatın məqsədlərindən asılı olaraq aksioloji təsəvvürlər sistemi tətbiq olunur. Sistem yanaşması və ya sistem nəzəriyyəsi tək başına yeni bir elmi nizam olmaqdan çox müəyyən hadisələrin, vəziyyətlərin və inkişafların araşdırılmasında istifadə edilən bir düşüncə tərzi, bir dünyagörüşü, bir metod, bir yanaşmadır.
Sistemi aşağıdakı qaydalarda  təyin etmək mümkündür:
a) Müəyyən parçalardan (alt vahidlərdən, alt sistemlərdən) ibarət olan;
b) Bu parçalar arasında müəyyən əlaqələri olan;
c) Bu parçaların eyni zamanda xarici mühit  ilə əlaqəsi olan tam olaraq təyin etmək mümkündür.
Əgər sistem ilə sistemin fəaliyyətdə olduğu mühit  arasında enerji, informasiya və material mübadləsi varsa bu cür sistemlər açıq sistem, mübadilə yoxsa bağlı sistem olaraq adlandırılır. Bağlı sistemlər özlərində mövcud olan entropiya səbəbi ilə bir müddət sonra fəaliyyətlərini dayandırmaq məcburiyyətində qalırlar. Halbuki açıq sistemlər, dinamik tarazlıq və ya balanslı vəziyyətdə fəaliyyətlərini davam etdirirlər.
Sistemin daxilində olduğu ətraf ünsürlərlə funksional əlaqəni araşdırmaq  şərtli yanaşma kimi xarakterizə olunur. Təsadüfi  yanaşmada isə belə bir funksional əlaqəni araşdırmaq  fikri mövcud olmur, yalnız idarəçinin daha yaxşı qərar verə bilməsi üçün, sistemin daxilində olduğu vəziyyəti yaxşı tanıması labüddur.Təsadüfi yanaşmaya görə müxtəlif vəziyyətlər və şərtlər rəhbərlikdə müvəffəqiyyətli olmaq üçün müxtəlif anlayış və davranışlar tələb edir. 
Sistemin sturukturuna təsir edən daxili və xarici faktorlar mövcuddur.
 Xarici faktorlar - müştərilər, bazar şərtləri, rəqabət, dövlət müdaxiləsi, ictimai-mədəni şərtlər;
 Daxili faktorlar - görüləcək iş, personalın xüsusiyyəti, istifadə edilən texnologiya, məqsədlər, missiya-vizion.
Elmi biliklər sisteminin bir sıra nüansları vardır. “Hər hansı biliklər sisteminin elmi biliklər sistemi hesab edilə bilməsi üçün: 
1) onun necə təşkil edilməsi, 
2) yeni biliyin necə yaranması, 
3) onun nəyi əks etdirməsi, 
4) onun necə fəaliyyət gostərməsi,
5) onun gercəkliklə əlaqəsinin nədən ibarət olması aydınlaşdırılmalıdır.” [5, səh. 16]
Sistemin istifadə etdiyi texnologiya, əməliyyat zamanı bir çox işlərə təsir edir. Ümumiyyətlə, texnologiyanı sistemdə meydana gələn dəyişiklikləri ifadə etməyə yarayan texniki vasitələr birliyi olaraq təyin etmək mümkündür. Əməliyyatların istifadə etdikləri texnologiyanın bunların sistem strukturlarına necə təsir etdiyi, müəyyən texnologiya növləri üçün sistem sturuktur və müddətlərinin daha uyğun olacağı, tətbiqi və nəzəri olaraq araşdırılmaqdadır.
Sistem elementləri- sistem içərsində aralarında qarşılıqlı təsir olan vahidlərdir (altsistemlər). Altsistemler mədaxilləri çıxışlara çevirmək üçün sistem sərhədləri daxilində bir-birləriylə qarşılıqlı təsirdə çalışırlar. Ümumiyyətlə, sistem sinergetik xüsusiyyətindən ötəri, hər bir alt sistemin öz başına əldə edə bilmədikləri nəticələri təmin edir. Sistemin ümumi çıxışı, hər bir alt sistemin çıxışından dəyər olaraq daha böyükdür.
Sistemin sərhədi - bir sistemi digərlərindən ya da ətrafından ayıran sahədir. Sistemin sərhədləri daxilində qalan hissələr sistemin xaricinə görə daha asan dəyişdirilə və idarə edilə bilərlər. Sistemin ətrafı - sistem tərəfindən idarə edilə bilməyən və sistem sərhədi xaricində qalan hər şeydir. Ətraf giriş, çıxış ya da əməliyyat deyil, ancaq sistemin performansına təsir etməkdədir. Bir sistemin ətrafını meydana gətirən hissələr yeni bir sistem olaraq qəbul edilə bilərlər. Hər sistem daha böyük bir sistemin alt parçası kimi mövcud olur.
Sistemin mədaxilləri - ətrafdan sistemə verilən enerjilərdir. Başqa bir ifadəylə, sistem tərəfindən tələb edilən və sistem tərəfindən istiqamətləndirilən qaynaqlar (məlumat, xidmət, vəsait, enerji və s.) sistemin mədaxillərini meydana gətirirlər.
Sistemin məxaricləri - sistemdən xaricə verilən enerjilərdir. Sistem fəaliyyətləri nəticəsində çıxarılan məhsullar (məlumat, hesabat, sənədlər, vəsait və s.) sistemin çıxışlarını meydana gətirirlər.
Sistemin interfeysi - iki sistemin sərhədlərini ayıran sahədir, interfeys sistem elementlərinin ətrafla əlaqə qurduqları nöqtədir. 
Sistemin geri dönməsi - sistemin çıxışının bir standart ilə nəzarət edildiyi, əgər fərq təsbit edilmişsə mədaxili dəyişdirilərək bu fərqin aradan qaldırıldığı bir əməliyyatdır. Geri dönən və idarə mexanizmli çox bilinən fiziki bir sistem nümunəsi bir sturukturdakı istiliyi təşkil edən termostatdır. 
Sistemlər böyüklük baxımından müəyyən bir iyerarxiyaya sahibdirlər. Böyükdən kiçiyə doğru: super sistem > supra sistem > sistem > altsistem təsnifatına uyğun apara bilərik. Məsələn, hər hansı bir şirkət bir sistemsə, əlaqədar olduğu sənaye sahəsi supra sistem, ölkə sənayesi isə super sistemdir. Şirkətə aid bir alt vahid isə bir altsistemdir.
Sistem iyerarxiyası - var olan bütün sistemləri saxlayan və piramida şəklində göstərə biləcək bir sistemlər iyerarxiyasından danışmaq mümkündür. Bir sistem nümunəsi  kimi istehsal idarə-planlama sistemini göstərə bilərik. İstehsal idarə-planlama sistemi, xaricdən gələn biliklərin müxtəlif şəkillərdə qiymətləndirilərək istehsalın necə reallaşmasına nəzarət edən bir sistemdir.
Sistemlərin ortaq nöqtələri bunlardır:
1. Alt sistemlər olaraq müxtəlif elementləri vardır.
2. Bu elementlər arasında davamlı, nizamlı əlaqələr vardır.
3. Həm tamın, həm də elementlərin (alt-sistemlərin) xarici mühit ilə əlaqəsi vardır.
Bir sistemin yaxşı bir xüsusiyyətə sahib ola bilməsi üçün bəzi təməl qanunlara sahib olması lazımdır. Bu qanunlar:
1. Yaxşı bir sistem ondan gözlənilən funksiyanı ən aşağı israfla yerinə yetirməlidir.
2. Sistem lüzumsuz ünsiyyətdən uzaq olmalıdır. Əks halda maneələr çoxalar, səhv ehtimalı yüksəlir və idarə əməliyyatlarına daha çox ehtiyac duyulur.
3. Sistemlərdə hər hissənin öz öhdəsinə düşən məsuliyyəti şüurlu və nizamlı olaraq yerinə yetirməli və ümumi məqsəddən imtina etməməlidir. Hər sistemin yönəldiyi bir və ya da daha çox məqsəd vardır. 
4. Bir-birinə bağlı və köməkçi funksiyalar mövqe baxımından bir-birinə yaxın olmalıdır.
5. Hər hissə məsuliyyətini yerinə gətirə bilmək üçün lazımlı səlahiyyətə malik olmalıdır, həmçinin səlahiyyət və məsuliyyət tarazlığı qurulmalıdır.
6. Bir sistem mümkün olduğu qədər elastik olmalıdır.
7. Rəhbərlik pillələri arasında sıx və sürətli əlaqə  olmalıdır.
8. Yaxşı bir sistem açıq-aydın olmalı, sadə olmalı və məqsəd bütünlüyü daşımalıdır.
Müxtəlif sistem tərifləri mövcuddur, bunlara aşağıdakıları nümunə göstərə bilərik:
-Birdən çox şey və ya parçaların kombinasiyası və ya bir araya gətirilməsi nəticəsində ibarət olan kompleks və ya bölünməz bütündür.
-Bir-birləri ilə qarşılıqlı təsirli hissələrin meydana gətirdiyi birlikdir.
-Obyektlər və bu obyektlər ilə xüsusiyyətlərinin arasındakı əlaqələrin meydana gətirdiyi birlikdir.
-Aralarında əlaqələr olan parçaların meydana gətirdiyi birlikdir.
-Plana uyğun bir məqsədi reallaşdırmaq üzrə hazırlanmış müxtəlif komponentlərin meydana gətirdiyi bütündür.
-Bir fəaliyyəti reallaşdırmaq məqsədiylə inteqrasiya olmuş bir plan meydana gətirmək üçün bir-birləri ilə əlaqəli olan şəbəkədir.
-Bir-birləri ilə əlaqəli komponentlərin meydana gətirdiyi kompleks bütündür.
Bu nöqteyi-nəzərdən yanaşsaq sistem bir və ya bir neçə məqsədə, nəticəyə çatmaq üçün bir yerdə olan, aralarında əlaqələr olan və bərabər motivasiya daxilində çalışan fiziki ya da nəzəri olan birdən çox komponentin (elementin) meydana gətirdiyi giriş və çıxışları olan, sərhədləri müəyyən olunmuş bir tamdır. 
Sistemin daxilindəki elementlərin bəziləri arasındakı əlaqələr müxtəlif formada mövcud ola bilər. Bunlar aşağıdakılardır:
 Mexaniki əlaqə  - fiziki elementlərin, bir məkan daxilində müəyyən bir əlaqə daxilində olduqları sistemlər buna yaxşı bir nümunədir. Məsələn, bir emalatxana sistemindəki dəzgahlar arasındakı əlaqə bir mexaniki əlaqədir.
 Zaman əlaqəsi - sistem daxilində hadisələrin sırasını ayırt etməyə kömək edir. Məsələn, bir avtomobilin sürəti ilə getdiyi uzunluq arasında bir zaman əlaqəsi vardır. Ya da bir emalat sistemində bir məmulun izləyəcəyi əməliyyat sıraları arasında bir zaman əlaqəsi ola bilər. 
 Səbəb-nəticə əlaqəsi sistemin elementləri arasında da olan əhəmiyyətli bir təbiət qanunudur. Məsələn, bir iqtisadi sistemdə bir məhsulun qiyməti təyin olunarkən hər hansı bir səbəblə o məhsula olan tələb artsa bu səbəbin nəticəsi olaraq o məhsulun qiyməti artacaq. 
İnsan sturukturunu özündə ehtiva edən sistemlərdə məqsədləri təsbit etmək elə də çətin deyil, çünki bu sistemlər müəyyən bir məqsədə çatmaq üçün insanlar tərəfindən yaradılmışdır. Lakin, insan sturukturu olmayan sistemlər üçün məqsədləri təsbit etmək elə də asan olmur. 

İSTİFADƏ OLUNAN ƏDƏBİYYAT:
1. Fərhadoğlu M. Fəlsəfənin əsasları: dərslik. B.: Nurlan, 2006.-400 s. 
2. Fəlsəfə ensiklopedik lüğəti. Bakı, NPB, 1997- 520 s.
3. Fəlsəfə tarixi: müasir dünyanın fəlsəfi qaynaqlarına bir baxış: dərs vəsaiti/ Q. Skirbekk, N. Gilye; rus dilindən tərc. A. Əsədov. - Bakı: Zəkioğlu, 2008. - 584 s 
4. Tağıyev Ə. Fəlsəfə. Bakı, “Zərdabi-LTD”, 2012. -384 s.
5. Mehdiyev R. Fəlsəfə: ali məktəblər üçün dərs vəsaiti. Azərb. Resp. Prezidenti yan. Dövlət İdarəçilik Akad.- Bakı: Şərq-Qərb, 2010.- 359  s.

26-05-2018 05:47 Baxılıb: 1080    
Şərh bildir